brick by brick

Ooit stond het land er vol mee: tussen 1880 en 1960 werden in Nederland ruim 12.000 bakstenen fabrieksschoorstenen gebouwd. In het horizonprofiel waren ze de directe concurrenten van de kerktoren. Het is inmiddels vaak historie. Net als in kerken, watertorens en brugwachterhuisjes zijn er in de afgelopen jaren ook in fabrieken nieuwe vormen van bedrijvigheid ontstaan. De stenen reuzen die ooit de rook van bedrijvigheid en vooruitgang uitstootten, staan nu stil. Maar ze staan er nog steeds, als landmarks.

door Daan Janssens

Mijn vertrekpunt waren twee fabrieksschoorstenen in Breda. Één waar ik altijd vlakbij heb gewoond (de schoorsteen van de Faam) en één waar ik nu heel dichtbij woon (de schoorsteen van De Drie Hoefijzers). Maar hoeveel schoorstenen zijn er nog meer in Nederland?

concept

Al jaren ben ik gefascineerd door de fabrieksschoorsteen. Om een ode te brengen aan deze stilstaande reuzen is het project 'still standing, standing still' ontstaan. Een project waarin de landmarkfunctie van de fabrieksschoorsteen nog meer wordt benadrukt met een extra verdiepingslaag. Op 500 fabrieksschoorstenen worden supergraphics gemonteerd die de industrie uitbeelden waarvoor de schoorsteen in dienst heeft gestaan. De landmarkfunctie krijgt zo veel meer betekenis. De fabrieksschoorsteen wordt een superlandmarker. Hoe mooi zou het zijn als het Nederlands landschap hiermee verrijkt zou worden.

still standing, standing still

Inventarisatiefase. In kaart brengen van fabrieksschoorstenen in Nederland. De plek, de plaats en de industrie.

Mijn project startte met een onderzoek naar het in kaart brengen van alle Nederlandse fabrieksschoorstenen. Via het internet kwam ik terecht op de website van stichting STIF. Een stichting die zich onder andere inzet voor het behoud van de fabrieksschoorsteen.

Via deze site kon een boek besteld worden over de fabrieksschoorsteen. Een perfecte informatiebron. In dit boek staat een lange lijst van ongeveer 600 fabrieksschoorstenen in Nederland, inclusief de plek- en plaatsvermelding. Met behulp van deze lijst kon ik verder gaan zoeken op het internet. Het bracht me op een website met 500 rechtenvrije afbeeldingen van fabrieksschoorstenen. Ze vormden het basismateriaal voor dit project.

brick by brick

Visualisatiefase. Ontwikkelen van een brick-grid waar grafische vormen uit kunnen worden gehaald.

Naast de naam en locatie lijst wordt in het boek ook een hoofdstuk gewijd aan de bouw van fabrieksschoorstenen. Met deze informatie kon ik een grid ontwikkelen. De ronde bouw van een fabrieksschoorsteen is als het ware plat gemaakt. Het brick grid is gebruikt om grafische vormen uit te kunnen halen. Om te voorkomen dat er willekeurige vormen zouden gaan ontstaan heb ik mezelf de regel gesteld om de vorm te laten aansluiten op de industrie waarvoor de schoorsteen heeft gediend. Voor elke fabriekschoorsteen (uit mijn eigen verzamelde database) is dus uitgezocht welke industrie erbij hoort.

marking the lands

Uitwerkingsfase. De ontwikkelde grafische industrie vormen opblazen tot supergraphics en monteren op 500 fabrieksschoorstenen.

Via fotomontages zijn de unieke grafische industrie vormen uit het brick grid uiteindelijk op de schoorstenen gemonteerd en opgeblazen tot supergraphics. De landmarkfunctie die in fabrieksschoorstenen zit krijgt dus een extra verdiepingslaag. Het worden zo voor mij superlandmarkers.

Inmiddels zijn 300 van de 500 schoorstenen uitgewerkt. Het resultaat wordt een coffeetable book. En hopelijk...ooit...in het echt uitgevoerd.